Род и пол

Човековите активности и практики во целиот свет се организирани според општествената дистинкција што ја прават луѓето меѓу мажите и жените. Половата припадност (улога) оставаат прилично големи последици во животот на мажите и жените. Но што е полот, а што родот?

Поимот пол (анг.sex) се употребува за да се означат видливите т.н. биолошки разлики меѓу мажите и жените, односно полот ја определува улогата што еден поединец ќе ја има во системот за репродукција. Поимот род (анг.gender) пак, се однесува на психолошките, социјалните и културолошките разлики меѓу мажите и жените. Честопати се вели дека полот е факт, а родот е убедување. Ова значи дека полот е одреден по природен пат, додека родот е социјално конструирана рамка создадена од човекот се со цел да се даде смисла на половата разлика. Во голем број на општества, се смета дека половите разлики се условени од било-гијата, т.е. дека жените се предодредени за вршење на работи кои се сметаат исклучиво за женски, а машките се предодредени да вршат работи кои се исклучиво машки.

Постои еден процес кој е неминовно поврзан со оваа проблематика, а тоа е поимот родова социјализација кој своевремено се определува како процес во кој децата учат како да станат машки, односно женски. Со други зборови, родовата социјализација ги подготвува поединците да се однесуваат на „машки” или „женски” начин. Честопати, кога еден поединец со машки пол се однесува како женски род, наидува на потсмев и понижување од средината. Постојат различни извори на погрешно, стереотипно претставување на жените, на пример, студии на детски книги покажуваат дека женските претставници во книгите се далеку помалку присутни и се претставени како беспомошни, пасивни, неспособни и сл.

Постојат неколку поими кои се поврзани со ваквите ситуации:

Транссексуалец– е лице чиј пол е променет со операција и хормонска терапија;
Трансвестит– е лице чиј род се разликува од неговиот/нејзиниот пол и лице кое своето однесување не го базира врз својот пол, туку врз својот род;
Хермафродит– лице чии полови органи неможат целосно да се идентификуваат бидејќи се присутни и двата пола;

Прашањето за тоа дали постојат биолошки основи за постоењето на машки и женски работи, или пак, главното влијание го има општествената средина, многумина социолози сметаат дека е апсурдно, алудирајќи на нивната комплементарност. Сепак, поголемиот дел од истражувањата покажуваат дека социокултурниот контекст е тој кој ги модификува родово-половите односи, улоги и идентитети. За крај, една мини анализа на истражувањето насловено како „Психологија на половите разлики” на психолозите Еленор Мекоби и Керол Џеклин, во кое тие докажуваат дека одредени верувања кои постоеле за машките и женските едноставно не држат место. Меѓу тие верувања се следниве:

Девојчињата се „посоцијални” од машките;
Девојчињата се посугестибилни од машките но и помалку аналитични (помалку успешни во реализација на покомплексни задачи);
Девојчињата имаат пониска самопочит и самодоверба од машките.

Меѓутоа, покрај овие т.н. митови, авторите докажале одредени верувања кои претходно не биле научно верифицирани:

Девојчињата имаат поголема вербална способност од машките
Момчињата имаат поголема визуелно-просторна способност (можеби затоа се подобри возачи од женските 🙂 )
Момчињата имаат супериорна математичка способност
Момчињата се поагресивни од девојчињата

Од сето ова, произлегува дека вие самите треба да размислите и донесете свој личен став околу прашањето за поделбата на машки и женски род, а не пол бидејќи на крајот на краиштата, биолошките разлики се факт, а родовите се убедување.

Социјализам и социјал-демократија

Социјализмот е идеологија која се појавува некаде во 19 век, и чиј главен претставник е Карл Маркс. Тоа е учење (идеологија) кое е чиста спротивност на либерализмот, т.е. еднакви можности повеќе од еднакви права (секој колку што му треба). За прв пат овој поим го употребува англискиот (Велшкиот) филозоф Роберт Овен во 1827 година.

Социјализмот може најдобро да се опише како економски и политички систем заснован врз колективна (државна) сопственост врз средствата за производство и распределба. Тоа е идеологија која бара еднаквост во можностите на луѓето, односно доктрина која поставува теза дека граѓанинот ќе биде најдобро третиран, ако фокусот се стави на основните потреби на целото општество, отколку ако се стави на потребите на поединецот како индивидуалец. Оваа идеологија се заснова врз неколку принципи:

Егалитарност – или еднаквост, т.е. човештвото ќе биде здружено и еднакво во оној момент кога богатството ќе биде употребено за општото добро.
Морализам – поделбата на богати и сиромашни е злобна и капитализмот е суштински некоректен и неисправен. Наместо тоа, идното општество треба да се заснова врз мирот, социјалната правда и вистинска слобода за сите.

Карл Маркс, еден од најзначајните апологети на социјализмот го дефинира истиот како укинување на пазарот, капиталот и залагање за социјална правда и распределба на секој онолку колку што му се потребите а не онолку колку што вложил труд. Исто така, во критикувањето на капитализмот како систем во кој богатите ги експлоатираат сиромашните (работниците), Маркс истакнува дека за него, социјализмот е само една преодна, транзициска фаза кон појавата на бескласното општество наречено комунизам.

Социјал демократијата како идеологија во рамките на социјализмот се појавува како нов социјализам или со други зборови реал социјализам. Оваа идеологија е во голема мера слична со социјализмот, но она што ја одвојува од него е отсуството на револуционерните идеи кои се појавуваат кај Маркс (дека со револуција може да се сруши капитализмот). Исто така, социјал демократија некаде се појавува под терминот државен капитализам, што се однесува на видот на економската организација на ено општество. Тој вид на економска организација подразбира капитализам во кој контролата над главните делови на економијата ќе ги преземе државата.

Линкот со презентации и илустрации е овде

Идеологија – поим; Либерализам и неолиберализам

Tерминот идеологија се раѓа во жестоките филозофски дебати за време на Француската револуција. Етимолошки, потекнува од грчкото зборче idea- што значи модел, форма, поим и logos што веќе знаете што значи. Поимот идеологија како термин се појавува некаде крајот на 18 век, се со цел да означи еден начин на гледање на нештата. Идеологијата така, се сфаќа како систем од филозофски, политички, правни, морални погледи (идеи) кои што ги изразуваат инте-ресите и односите на општествените класи и слоеви.

Секоја идеологија е збир на идеи и замисли кои се оформени во одреден политички или економски систем и кои обезбедуваат решенија во форма на идеи за конкретни општествени проблеми.

Секоја идеологија е дескпритивна (какво е општеството)

Секоја идеологија е прескриптивна (нормативна) (како треба да изгледа општеството)

Според Карл Манхајм, идеологијата се состои од верувања и вредности на владејачката класа кои ги прикриваат реалните (вистинските) состојби. Таа е всушност начин на гле-дање на светот која го попречува вистинското согледување на состојбите (прикривање на стварноста). Пример кој го потврдува ова е феноменот на сиромаштија во САД, за кој постојат две идеологии: едната смета дека сиромаштијата е индивидуален проблем, дека сиромашни се оние луѓе кои имаат социјални, работни и психолошки недостатоци. И затоа, политиката на САД кон сиромаштијата била да се променат овие луѓе (идеолошки погрешен пристап, затоа што ги прикрива другите причини за сиромаштија). Со оваа идеологија (начин на гледање и решавање на проблемите), целиот товар се префрла на поединецот (САД важи за индивидуализирано општество). Меѓутоа, оваа идеологија на некој начин ги прикрива другите причини за сиромаштија, како на пример фактот дека на сиромаштијата треба да и се пријде како проблем на нееднаквост, дека и богатите имаат свој удел во зголемувањето на сиромаштијата.

Либерализмот како идеологија се појавува уште во идеите на просветителите кон крајот на 17 век. Идеите на оваа идеологија се претставени во делата на Џон Лок, Томас Хобс, Дејвид Хјум и сл. Сите тие се залагаат за општество во кое поединците ќе се раководат од личните интереси, рационалноста и слободниот избор.

Oваа идеологија е поврзана со идеите за слободна економија од една, и идеите за уставни гаранции и претставничка демократија од друга страна, во која луѓето ќе имаат неотуѓиви права и слободи (право на живот, сопственост, слобода на говорот и сл). Во либерализмот, државата е сфатена како институција за реализирање на правата на своите граѓани. Истовремено, либералната доктрина го нагласува концептот на слобода и права на граѓанинот. Во тој контекст може да се набројат неколку елементи на класичниот либерализам:

Индивидуализам – при што човекот е претставен како слободна индивидуа која ќе се развива и напредува во потрага по сопствената среќа
Слобода – се однесува на слободното дејствување на поединецот онака како што тој сака се додека не му наштети на другиот
Разум – се однесува на човековата способност да донесува разумни одлуки во согласност со неговите интереси
Еднаквост – луѓето се родени еднакви во достоинството, еднакви во правата и еднакви пред законот

Неолиберализам (либертаријанизам) – е идеологија која се појавува некаде во 80-те години на минатиот век и првобитно, суштината на оваа идеологија е тезата за поголеми права и слободи на поединците наспроти оние кои ги има т.н. репресивна држава. Неолиберализмот застапува вредности кои за прв пат се појавуваат кај Џон Лок, и се однесуваат на давање приоритет на индивидуалните права, слобода, сопственост и елиминирање на насилната интервенција на државата која во историјата е позната како најголем кршител на слободата на луѓето.

Од друга страна, економскиот либерализам влече корени од делата на Адам Смит, во кои Смит ја прикажува улогата на слободниот пазар како саморегулирачки механизам. Имено, тој смета дека секој човек се води од максимизирање на личната корист. Во таа смисла, либертаријанизмот кој се појавува во 80-те години на минатиот век, се залага за воведување на слободен пазар, улогата на државата во економските односи да е минимална, а се максимизираат индивидуалните права. Минимизирањето на улогата на државата е најсилно потенцирано затоа што либертаријанците се убедени дека социјалната држава (welfare state) ги принудува луѓето да им помагаат на другите, што е прилично неетички

Најзначајни претставници на либертаријанизмот се Роберт Нозик, Фридрих Хајек и Милтон Фридман.

Поделба на власта; Правна држава и владеење на правото

Макс Вебер во поголемиот дел од своите анализи и трудови се занимавал со прашањето за местото, улогата, развојот и одржувањето на човековата слобода, и во таа насока, разми-слувал и за границите на легитимната употреба на физичко насилство (моќта) во односите меѓу луѓето. За него, моќта се манифестира во скоро сите видови на социјални односи. Тој ја дефинира моќта како веројатност некое лице/група да ја спроведе својата волја и покрај отпорот на другите. За Вебер, моќта е социјален однос.

Власта пак, од друга страна е вид на моќ. Власта претставува облик, форма на моќ кој е прифатен како легитимен, исправен и проверен. Вебер зборува дека државата има монопол над легитимната употреба на моќ, и во тој контекст може да ја истакнеме иницијативата на Шарл Монтескје, кој во своето дело Во духот на законите, ја изнесува својата позната поделба на власта, поделба со која би се намалила веројатноста од злоупотребата на власта, односно на монополот на употреба на физичка сила или моќ.

При тоа, се разликуваат три типови на власт:

Законодавна власт – која ги опфаќа нормативните функции на државата (како треба да функционира една држава). Оваа власт има задача да воспостави правила по кои ќе функционира државната власт. Клучна улога тука има институцијата Парламент или Собрание, кои ги донесуваат законите кои имаат неколку својства: тие се општи (важат за скоро сите граѓани), апстрактност и конститутивност (можност за создавање на нови закони или надополнување на постоечките)
Извршната власт – ги опфаќа извршните функции на државната власт, односно има за должност да ги спроведува и реализира законите што се донесени од законодавната власт. Најчесто, извршната власт е составена од Претседателот на државата и Претседателот на Владата. Оваа власт е непосредна и конкретна.
Судска власт – претставува власт која има надлежности во делот на одржување и реализација на правниот поредок. Оваа власт ги решава споровите помеѓу одредени субјекти и правото, и е составена од: правна норма, човеково однесување и спор. Секој суд треба да биде независен и ефикасен, потоа судиите да се карактеризираат со непристрасност, праведност и законитост.

Владеење на правото и правна држава – Поимот владеење на правото е прв пат воведен во Англија, во 17 век и со овој поим се означувало еднаквост пред законот на сите граѓани. Овој поим се однесува на содржините на уставот и законите и е во врска со чове-ковите права и слободи. Исто така, владеењето на правото е поим кој повеќе ја нагласува улогата на граѓанинот во однос на државната власт, иако овој поим се однесува и на по-стоењето на ограничена власт, власт која се наоѓа под постојана контрола на судската власт.

Понатаму, за да постои владеење на правото, сите граѓани треба да имаат правна сигурност, односно да постојат правни гаранции за заштита на правото во случај на повреда на истото.

Под поимот правна држава пак, се подразбира демократски воспоставена, со право огра-ничена политичка власт во која правата и слободите дејствуваат како клучни елементи. Исто така, правната држава може да се дефинира и како степен на поврзаност на државата со правото (дефинирано како збир на сите закони и други правни норми). Во овој контекст мора да се напомене дека државата не води грижа за квалитетот на законите, туку правната држава само обезбедува нивно почитување

Демократизација во РМ; Избори и изборно однесување

Поимот демократија е еден од најчесто употребуваните поими во политичката наука. Зборот има потекло од Античка Грција, при што доколку се преведе буквално, значи вла-деење на народот. Меѓутоа, во Античка Грција, во категоријата народ, не спаѓале сите луѓе, туку само слободните и полнолетни граѓани, кои на директен начин (непосредна де-мократија) учествувале во донесувањето на одлуките. Меѓутоа, современите перцепции за демократија се прилично различни од оние во Античка Грција, пред се, поради фактот дека модерните демократии се најчесто претставнички (граѓаните избираат политичари кои им ветуваат исполнување на одредени обврски и интереси). Исто така, современите облици на демократско уредување, подразбираат исполнување на неколку нужни услови како повеќепартиски систем, слободни и фер избори, поделба на власта, лични права и владеење на правото.

Со распаѓањето на Социјалистичкиот блок на држави во 1989 година, и Македонија се најде пред огромен предизвик: да го напушти претходниот систем, и да ги имплементира основните принципи на демократското управување и уредување. Процесот низ кој македонското општество сеуште мине, се нарекува транзиција. Процесот на воспоставување на демократски начела започна со создавање на Уставот во 1991 година, при што се истакна независноста и сувереноста на РМ. Исто така, со овој Устав се гарантира постоењето на правната држава, владеење на законите, лични слободи и права и демократски политички систем.

Избори и изборно однесување –

Изборите се еден од нужните облици на демократско однесување, кои се својствени за сите демократски држави. Тие најчесто се дефинираат како облик, форма или механизам со кој граѓаните одбираат (одлучуваат) претставници во процесите на донесување политички одлуки. Важно е да се напомене дека токму од карактерот на изборите зависи демократичноста на една држава. Поим кој е тесно поврзан со изборите е избирачкото тело кое е составено од сите граѓани на една земја кои имаат наполнето 18 години. Ова избирачко тело има право да избира народни претставници, да предлага кандидати за пратеници или други државни функции. Исто така, треба да се знае и за поимот избирачко право, кој се однесува на личното право на поединецот да избира и одлучува. Во демократските земји, избирачкото право треба да биде: општо, еднакво, непосредно и тајно.

Понатаму, народните претставници (политичарите) се избираат со т.н. императивен мандат (кога избраникот мора да се држи до она што го сакаат оние кои го избрале, бидејќи во спротивно може да биде отповикан) или со т.н. претставнички мандат (кој обезбедува извесна независност на избраникот, т.е. без разлика колку и дали се задоволни луѓето кои гласале за него, тој останува на функцијата до крајот на мандатот, односно не може да биде отповикан).

Маркс и Вебер за стратификацијата

Марксово гледиште за општествената стратификација

Според Карл Маркс (1818-1883), општествената стратификација произлегува од поделбата на трудот, а највеќе се изразува преку поделбата на општествата на две доминантни класи: капиталисти (сопственици на средствата за производство) и работници (работната сила).

Во неговото најпознато дело Капитал, Маркс тврди дека положбата на работничката класа се повеќе се влошува. Исто така, тој смета дека појавата на класите е во оној момент кога луѓето започнале да се занимаваат со земјоделство (сопственост на земја). Во тој контекст, класите претставуваат општествени групи на луѓе кои имаат сличен начин на живот, слични економски услови и слични интереси, или со други зборови, групи на луѓе кои имаат сличен однос кон средствата за производство. Она што е можеби најважно во неговата теорија е односот помеѓу двете класи, за кој Маркс ќе рече дека на прв поглед тој е меѓузависен, но кога подлабоко ќе се анализира тој однос, ќе се забележи дека всушност, капиталистите ги експлоатираат работниците. Oвој однос води кон диктатура на пролетеријатот (друго име за работничката класа), која е всушност само премин кон друг вид на општество во кое ќе нема класи (комунизам).

Исто така, значајно да се спомне е и ставот на Маркс дека капиталистите својата економска моќ ја црпат од фактот што тие се сопственици на средствата за производство, и истата таа моќ ја користат за да влијаат и во другите општествени сфери.

Најголемата критика која се упатува на Марксовата теорија е тоа што тој премногу го нагласува економскиот аспект во определувањето на стратификацијата, а во исто време ги запоставува другите димензии (социјалната, политичката и културната).

Веберовото стојалиште за стратификацијата

Макс Вебер (1864-1920), за многумина социолози ја дава најдобрата и најсоодветната рамка за социолошко проучување на општествената стратификација. За разлика од Маркс, Вебер е убеден дека стратификацијата не произлегува само од постоењето на класите, туку свое влијание имаат и другите аспекти како општествените статуси и политичките групи, и сите овие аспекти се потенцијален извор на општествена моќ која патем Вебер ја дефинира како способност да се влијае врз другите луѓе и покрај отпорот кој тие би можеле да го пружат. Па така, можеме да зборува за три димензии (аспекти) на општествената стратификација:

Класни разлики (класи) – при што Вебер ја определува класата како група на луѓе кои споделуваат слична позиција во пазарната економија, односно групи кои имаат слични економски карактеристики. Во овој контекст, тој се согласува дека класите може да бидат извор на моќ, но дека тоа не е единствениот начин за добивање општествена моќ.
Статусни разлики (статус) – Статусот според Вебер претставува позиција во општествениот систем (општествена хиерархија) која симболизира богатство или престиж (почитување од другите луѓе). Важно да се напомене е дека според него, статусот не зависи од класната поделба и тој се менува независно од класната поделба. Во овој контекст, Вебер смета дека стратификацијата може да произлезе и од статусните разлики.
Политички групи, партии (општествена моќ) – кои ги дефинира како фор-мални организации за претставување на целите и интересите на различни социјално-економски сили. Овој тип на групи е тесно поврзан со концептот на МОЌ(можност поединци или групи да ги остваруваат своите цели без оглед на препреките од другие луѓе) кој е мошне важен бидејќи им овозможува пристап на одредени поединци/групи до одредени ресурси и богатства.

Општествена стратификација; Функционалистички пристап

Луѓето во општествата отсекогаш биле нееднакви, но исто така, во општествата, отсекогаш била присутна идејата дека тие треба да бидат еднакви. Оваа реченица на парадоксален начин ни ја прикажува нееднаквоста. Но што всушност претставува нееднаквоста?

Пред да дадеме било каква определба на нееднаквоста, треба да сфатиме дека нееднаквоста е нужна карактеристика на сите општества. Луѓето отсекогаш биле нееднакви, но имало периоди, т.е. општества во кои луѓето биле „поеднакви”, поради постоење на многу мал број на критериуми врз кои се засновувала нееднаквоста. Па така на пример, во првобитните општества, кадешто фактор на нееднаквост бил само физичкиот изглед (сила) на поединецот, луѓето биле многу „поеднакви” отколку во денешно време, кога фактори на нееднаквост има многу

Нееднаквоста, во најопшта смисла, би можеле да ја определиме како состојба во која луѓето во едно општество немаат еднаков пристап до општествените ресурси: материјални добра, општествена моќ и углед. Ова буквално значи дека додека една група на луѓе се фа-воризирани и привилегирани, друга група на луѓе се маргинализирани и потиснати.

Поим кој највеќе се поврзува со нееднаквоста е општествената стратификација, која патем е сфатена како проучување на социјалната нееднаквост помеѓу луѓето/групите а која настанува како последица на социјалните односи и процеси. Во досегашниот развој на општествата, познати се четири основни стратификациски системи:

Ропството претставува најекстремен облик на нееднаквост
Кастинскиот систем карактеристичен за традиционалното индиско општество кој опфаќал пет слоеви односно касти: брамани, кшатрии, вајшии, шудри и најниската каста наречена недопирливи.
Сталежи карактеристични за феудализмот во Европа (аристократија, племство, све-штенство и сл)
Класен систем во кој класите се дефинирани како групи на луѓе кои споделуваат слични економски, социјални и политички белези.

Помеѓу многуте теории за стратификацијата, значајно место во социологијата зазема фу-нкционалистичката теорија или теорија на општествена интеграција. Основните начела на функционализмот се дека општествата се релативно трајни стабилни структури составени од делови (елементи) и секој од тие делови има своја функција, т.е. придонесува за одржување на општеството. Најзначаен претставник на оваа теорија е американскиот социолог Талкот Парсонс (1902-1979). Според него, стратификацијата е всушност рангирање на луѓето во некој општествен систем во согласност со заедничкиот систем на вредности. Тој систем на вредности укажува на тоа што е добро, а што лошо. Во модерните општества вредносниот систем е заснован врз економијата, и затоа поединците се класифицираат според занимањата (професијата). Колку еден поединец ќе има поважно занимање за функционирањето на општеството, толку повисоко ќе биде на опшствената скала. Со други зборови, оние поединци кои се успешни за еден систем, ќе котираат високо на општествената скали, а оние кои се неуспешни, би се наоѓале на дното.

Она што е мошне значајно за оваа теорија е фактот дека според Парсонс, сите поединци го имаат прифатено вредносниот систем и аналогно на тоа, ако некој се наоѓа на долниот дел од општествената скала, тоа значи дека недоволно се трудел да ги почитува и оствари целите на тој вредносен систем.

Други значајни претставници се Вилберт Мур (1914-1987) и Кингсли Дејвис (1908-1997). Нивната позиција се состои во тоа што сметаат дека нееднаквоста е својствена и присутна во секое општество и дека како таква, таа има интегративна улога или функција. Со други зборови, стратификацијата е механизам за распределба на улогите во едно општество, каде што најталентираните и најуспешните ќе ги заземат највисоките позиции.

Македонското општество и глобализацијата

Глобализацијата е процес кој го обележува 21 век, меѓутоа нејзиното влијание започнува да се интензивира уште при крајот на 18 век. Се до почетокот на 90-те години на минатиот век, светот генерално беше поделен на два блока: капиталистички (САД и повеќето развиени европски земји) и социјалистички (Русија како СССР, Југославија како и Кина и Куба). Овие два блока имаа на некој начин и физичка граница, Берлинскиот ѕид. Меѓутоа, во 1989, рушењето на Берлинскиот ѕид стана симбол и за рушењето на границите помеѓу двата блока (https://www.youtube.com/watch?v=zmRPP2WXX0U).

Периодот во кој се руши Берлинскиот ѕид е истиот во кој се распаѓаат и социјалистичките сојузи как СССР и Југославија (отприлика 27 евроазиски земји започнале процес на тра-нзиција (премин од социјализам во капитализам). Македонија како дел од Југославија, исто како и сите останати членки, започнува со процесот на осамостојување. Како редок случај во кој немало крвопролевање, Македонија станува независна на 8 септември, 1991 година.

Со самото осамостојување, македонското општество било предодредено кон коренити промени на неговата структура. Неспорно е влијанието на глобализацијата врз овие промени, со оглед на желбата на Македонија да се приклучи кон западно европските алијанси како ЕУ, НАТО, ООН и слично. Накратко ќе ги објасниме најзначајните промени:

Промена на општествените институции – подразбира главно, промена на по-литичката структура, односно преминување од еднопартиски во повеќепартиски (плуралистички) систем кој е производ на демократијата;
Процесот на приватизација – се однесува на промена на сопственоста. Имено, во социјалистичкиот период, сопственоста беше општествена, односно се беше на секого. Денес, најголемиот дел од претпријатијата се во сопственост на физички лица, поединци, а само мал дел поседува државата РМ. Она што е интересно е тоа што поединците кои во минатиот систем беа на раководни позиции во фирмите, денес се сопственици на истите. Приватизацијата имала неколку цели: зголемување на економската ефикасност (продуктивност), зголемување на вработеноста и сл. Конкретно во РМ, овие цели беа превртени со “главата надолу„ т.е. се намали продуктивноста, се зголеми невработеноста и многу фирми згаснаа или исчезнаа.
Афирмација на т.н. граѓанско општество – кое се воспоставува со самото доне-сување на Уставот на РМ. Поимот граѓанско општество упатува на посебен вид на општество во кое предвид се има јавното учество на граѓаните во доброволни здру-женија, професионални здруженија, невладини организации, потоа почитување на политичките права на граѓаните, постоење на граѓански обврски (учество на граѓаните во решавање на јавни проблеми) и сл.

Сосема друг дел е оној за последиците од глобализацијата во РМ. Меѓутоа, овие последици кои ќе ги наброиме се индиректно поврзани со глобализацијата со оглед на тоа што настанале како резултат на транзицијата (премин од еден општествен систем во друг) на РМ, која пак, е неопходен чекор за фаќање приклучок во „глобалниот свет”:

Драстично зголемување на стапката на невработеност, што е резултат на неуспешната приватизација кога повеќето претпријатија и фабрики се продадоа и после тоа се затворија;
Зголемена стапка на криминал – која се објаснува со матната транзиција во која не се јасно прецизирани голем број на економски и политички аспекти;
Ерозија на вредносниот систем и зголемување на социјалната несигурност – ова се однесува на драстичните промени во вредносниот систем кои се отсликуваат во намален морал кај луѓето, непочитување на традицијата и сл
Други последици – како на пример зголемена стапка на корупција, непочитување на законите и сл.

Културна глобализација и идентитетот

Во социологијата, поимот култура има пошироко значење за разлика од она во секојдневниот говор. Имено, за социолозите, културата е сфатена како СЕ она што се пренесува повеќе социјално отколку биолошки, односно културата е општ термин кој се однесува на симболичките и научените аспекти на човековото општество. Со други зборови, културата е збир од знаења, верувања, уметност, морал, право и обичаи кои човекот ги создал и пре-несувал живеејќи во едно општество.

Културната глобализација е релативно долг процес кој се однесува на создавање на ста-ндардни, унифицирани (единствени) културни елементи преку поврзување на различни култури. Меѓутоа, во науката, се почести и погласни се ставовите дека всушност, културната глобализација како процес е вештачки создаден и наметнат од носителите на процесот на глобализација (САД) и затоа културната глобализација често се нарекува американизација, вестернизација, чија единствена цел е наметнување на американската култура.

Друг концепт поврзан со културата е масовната култура или т.н. популарна култура. За подобра илустрација и сфаќање на овој поим, неопходно е да се направи разлика помеѓу популарната култура (која ги опфаќа спортските настани, ТВ, филмовите, снимената забавна музика и сл) и високата (елитна) култура која се однесува на класичната музика, сериозните романи, поезијата, балетот, високата ликовна уметност и др. аспекти кои вообичаено се почитуваат и ценат од страна на релативно мал број на образовани луѓе.

Несомнено е дека популарната или масовната култура е широко распространета и достапна за најголемиот број на луѓе ширум светот. Главниот акцент во масовната култура е ставен на забавата, но останува фактот дека овој вид на култура е со далеку понизок квалитет во споредба со високата култура. Главна улога во пренесувањето на популарната култура секако имаат масовните медиуми (ТВ, интернетот и компјутерите). Малку подетално предавање за тоа што претставува популарната култура ќе најдете на следниот линк: https://www.youtube.com/watch?v=6-8u9m4oYBQ

Што се однесува до идентитетот и влијанието на глобализацијата врз истиот, неопходно е прво да се запознаеме со самиот поим идентитет, кој потекнува од латинското зборче idem кое подразбира истоветност, непроменливост и континуитет. Терминот идентитет се користи широко и слободно во смисла на чувство за себство (пример класен идентитет, полово родов идентитет и сл). Во потесна смисла, идентитетот е сфатен како збир на карактеристики на еден поединец, својствени само за него. Меѓутоа, сложеноста на поимот идентитет упатува на заклучокот дека еден поединец може да поседува “повеќе идентитети” (личен, културен, етнички, национален идентитет и сл). Кога станува збор за влијанието на глобализацијата врз идентитетите, како и обично постојат две објаснувања: едното според кое, глобализацијата односно модерниот свет овозможува поголема индивидуалност и избор помеѓу широкиот спектар на идентитети, а самото тоа пак, овозможува поголеми шанси за себеактуелизација (луѓето да откријат нешто во себе кое не е вештачко или наметнато од традицијата или религијата). Другото објаснување, она песимистичкото нагласува дека современото општество создава висок степен на отуѓеност, губење на границите меѓу себството (идентитетот) и културата. Според претставниците на ова размислување, ова води кон пораст на нарцисоидната личност и себичноста.

До неодамна, најчесто идентитетот се одредувал според нацијата или етничката група. Меѓутоа денес, луѓето, во услови на глобализација, односно поврзаноста со другите култури, на поединците им дава можност самите да изберат основа врз која ќе го изградат својот идентитет, независно дали тоа ќе биде културата, еничката припадност, економскиот аспект, политичката определба или сл.

Основни педагошки дисциплини и поими

Бидејќи предметот на педагогијата – воспитанието е комплексна дејност, таа пред себе има за задача него да го проучи во негова комплексност од повеќе аспекти, со што поразвиена методологија и во што поразлични ситуации и прилики. Ова пак значи дека таа наука е мошне разгранета на дисциплини при што секоја од својот домен се интересира за воспитанието.

Значи педагошките гранки или дисциплини се потесни научно-теоретски подрачја кои проучуваат определено воспитно подрачје, кои имаат свои поставени цели и задачи. Најважни педагошки дисциплини се:

ОПШТА ПЕДАГОГИЈА – е дисциплина која се занимава со основните проблеми на воспитанието. Таа се занимава со општите законитости на воспитанието, со оние законитости што се однесуваат на сите видови на воспитната дејност, всушност со се што е заедничко на секое воспитание. Општата педагогија ги опфаќа следниве подрачја: воспитанието како општествена појава, педагогијата како наука, целите и задачаите на воспитанието и сл.
ИСТОРИЈА НА ПЕДАГОГИЈА – го проучува развојот на теоријата и праксата на воспитанието т.е. развојот на воспитанието и педагогијата.
ДИДАКТИКА – потекнува од грчкиот збор didasko што значи поучува и претставува педагошка наука за општите законитости во наставата. Таа се занимава со оние проблеми и законитости кои се однесуваат на секоја настава. Со посебни специфични проблеми на наставата се занимаваат оние дисциплини кои се наречени методики. Дидактиката и методиките се тесно поврзани. Дидактиката претставува основа за сите методики, но и таа се потпира на нив, воопштувајќи ги нејзините достигнувања. Може дури да се каже дека дидактиката е општа методика, а и дека секоја методика е применета дидактика. Дидактика уште може да се дефинира и како теорија за подобрување на наставниот процес.
ПРЕДУЧИЛИШНА ПЕДАГОГИЈА – е таква педагошка дисциплина која го проучува и нормира воспитанието на децата на предучилишна возраст (попрецизно кажано: воспитание кое се остварува во предучилишните педагошки институции).

ОСНОВНИ ПЕДАГОШКИ ПОИМИ

Во педагогијата, постојат три основни поими кои се меѓусебно поврзани. Првите два се од исклучително значење за педагогијата, а тоа се воспитанието и образованието. Имено, воспитанието претставува најопшт поим со кој се определува самата педагогија како наука и се определува нејзиниот предмет на проучување. Па така, да се потсетиме дека воспитанието го дефиниравме како процес во кој свесно, намерно и организирано се влијае врз развојот на една личност. Исто така, воспитанието може да го определиме и како целисходна општествена дејност чија содржина се состои во негување на развојот на новите поколенија, наше давање, а нивно усвојување, во форма на стекнато искуство кое е неопходно за понатамошен развој и изградување на општественото поведение на самата личност.

Од друга страна, образованието се дефинира како педагошки процес кој е во функција на збогатување на човековото знаење, вештини и сл. Самиот процес на образование во себе подразбира пренесување и усвојување на одредено количество на знаење, умеења, практични вештини кои се основа на интелектуалниот развој на личноста. Процесот на образование е процес кој е фокусиран на утврдување на вештините за учење кај секој оној кој учи (во когнитивен или интелектуален, сознаен и психомоторички аспект).

Терминот што го исполнува просторот или ги опфаќа содржините во оној меѓупростор во кој се преклопуваат термините „воспитание“ и „образование“ е секако терминот „настава“ кој воедно претставува сврзувачка карика и процес кој има свои карактеристики. Тоа е всушност процес во кој во најголема мера се случува стекнувањето на знаења, а сврзан е и се одвива во наменски институции кои ги формира општеството со свесна намера – на еден простор и во исто време повеќе индивидуи, врз основа на однапред подготвена и осмислена програма, да бидат подложени на процес на подучување и процес на учење (тоа се најчесто училиштата).

Наставата може исто така да се определи и како процес на остварување на основните задачи и цели на воспитанието. Постои нешто што се нарекува дидактички триаголник кој е сочинет од ученици, наставник и наставна содржина (предмети). Исто така наставата е воспитно-образовен процес, затоа што не постои настава која само воспитува или настава која само образува.